به گزارش نگاه قم نو، سال ۹۸ طی گزارشی از سازمان نقشه‌برداری کشور توسط مسعود شفیعی رئیس وقت این سازمان در نامه ای به ۱۳ مقام مسئول در دولت، مجلس و استان قم، اعلام کرد: این سازمان به عنوان متولی اعلام نرخ فرونشست، به درخواست وزارت کشور و سازمان مدیریت بحران، مستمراً اقدام به تهیه نقشه فرونشست دشت‌های کشور می‌کند. آخرین مطالعات این سازمان به بررسی نرخ فرونشست در استان اصفهان و پیش از آن نیز به دشت مشهد؛ اختصاص داشت که نتایج آن در قالب نامه‌ای از سوی مهندس مسعود شفیعی رییس سازمان نقشه‌برداری کشور به مقامات مسؤول ارائه شد.

شفیعی در این نامه اظهار داشت که هزار و ۸۸۰ کیلومترمربع از منطقه جعفریه در استان قم تحت تأثیر فرونشست با نرخ بیشینه ۲۱ سانتیمتری قرار دارد؛ این در حالی است که ۲۷۱ کیلومتر از تأسیسات و شریان‌های حیاتی و ارتباطی در دشت جعفریه و ۲۸  هزارنفر در معرض خطر فرونشست در این منطقه هستند.

این در حالی است که سال گذشته طبق پایش‌های انجام شده، نرخ میانگین فرونشست در قم به ۲۸ سانتی‌متر در سال رسیده است که این مقدار بسیار بالاتر از میانگین جهانی ۳ سانتی‌متر است. همچنین، ۱۳ درصد از مساحت استان قم به‌طور جدی در معرض خطر فرونشست قرار دارد.

فرونشست در استان قم نه یک اتفاق گذرا، بلکه هشداری جدی است که آینده‌ی زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی قم را در معرض تهدید قرار داده و می‌تواند سیمای شهر و روستا را دگرگون سازد چرا که اگر این هشدارها شنیده نشود، شاید روزی تاریخ قم را نه با مدارس و بازارهایش، بلکه با ترک‌هایی که بر زمین و زندگی مردم افتاده‌اند، به یاد آورند.

نشانه‌های فرونشست در دشت‌های قم دیگر محدود به ترک‌های سطحی نیست؛ این تغییرات آرام اما پیوسته، ساختار زمین را در عمق تحت فشار قرار داده و پیامدهای آن به‌تدریج در زندگی روزمره مردم نمایان می‌شود؛ خانه‌هایی که دیوارشان ترک برمی‌دارد، جاده‌هایی که ناهموار می‌شوند و زمین‌های کشاورزی که حاصلخیزی خود را از دست می‌دهند، همه بخشی از تصویری هستند که آینده‌ی استان را تهدید می‌کند.

*فرونشست در کمین دشت های قم

محمد احمدی جبلی مدیرعامل آب منطقه ای قم در این خصوص در گفت و گو با خبرنگار ما، با بیان اینکه فرو نشست در کمین دشت های قم است، اظهار کرد: در صورت عدم مراقبت از برداشت‌های غیر مجاز، در ۱۰ سال آینده برخی از آبخوان های قم به طور کامل تخلیه خواهد شد.

وی گفت: بر اثر برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب‌های زیرزمینی، مرگ خاموش زمین یا همان فرونشست در اکثر استان‌های کشور رخ داده که عدم مدیریت موضوع باعث کاهش رتبه ایران در رتبه بندی جهانی مدیریت منابع آب به ۱۳۲ از بین ۱۳۳ کشور جهان شده‌است.

احمدی جبلی افزود: این فرونشست ها منجربه تخلیه سرزمین، از دست رفتن حاصلخیزی زمین‌ها، آسیب جدی به زیرساخت هایی همچون راه ها، خطوط ریلی، دکل های فشار قوی برق و غیره خواهد شد.

وی با بیان اینکه نسبت به حفظ و صیانت از منابع آب بی توجهی شده است گفت: از الزامات مدیریت منابع آب در استان، فرهنگ سازی، اطلاع رسانی و آگاهی بخشی به بخش های مختلف مصرف و همچنین تقویت مشارکت بهره برداران (به خصوص کشاورزان) در مدیریت مصرف است. کشاورز ما باید بداند برای حفظ سرمایه خود، بجای رقابت در مصرف، مراقبت در مصرف را تمرین کند.

به گفته وی؛ به‌طور کلی، طی ۴۰ سال گذشته، استان قم با کسری ۲ میلیارد مترمکعبی در منابع آب زیرزمینی مواجه بوده است که به طور عمده به‌دلیل برداشت‌های بی‌رویه و برداشت‌های غیرمجاز از چاه‌ها ایجاد شده است.

کارشناسان تاکید دارند برای مقابله با فرونشست زمین، ضروری است که مجموعه‌ای از تدابیر و راهکارها به‌طور هم‌زمان در دستور کار قرار گیرد. اولین گام، اصلاح شیوه‌های آبیاری است. آموزش کشاورزان در خصوص استفاده بهینه از آب و تشویق به استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری می‌تواند به کاهش هدررفت آب کمک کند. در این زمینه، ترویج کشت‌های گلخانه‌ای می‌تواند تأثیر زیادی در کاهش مصرف آب و جلوگیری از فرونشست داشته باشد.

علاوه بر این، نظارت بر برداشت‌های غیرمجاز و مسدود کردن چاه‌های غیرمجاز باید به‌طور جدی ادامه یابد. گزارش‌ها نشان می‌دهند که طی دو سال گذشته، ۶۰۰ چاه غیرمجاز مسدود شده‌اند، اما همچنان نیاز به اقدام های بیشتری در این زمینه است. نصب کنتورهای هوشمند و کنترل دقیق‌تر برداشت آب از چاه‌های مجاز می‌تواند به بهبود وضعیت کمک کند.

*کاهش برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها و جایگزینی با روش‌های نوین آبیاری

سجاد چهرگانی رییس سازمان جهاد کشاورزی قم نیز در ادامه این گزارش طی گفت  گو با خبرنگار نگاه قم نو، با بیان اینکه بخش کشاورزی قم به‌طور سالانه بیش از ۳۰۰ هزار تن محصول تولید می‌کند، معتقد است این سطح کشت، به‌ویژه در شرایط کم‌آبی، نیازمند مصرف حجم بالایی از آب است.

وی ادامه داد هر زمین زراعی به‌طور متوسط به ۵ هزار مترمکعب آب نیاز دارد که سالانه حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب آب صرف کشاورزی در این استان می‌شود.

رییس سازمان جهاد کشاورزی قم، بر لزوم تغییر شیوه‌های کشاورزی و انتقال به کشت‌های گلخانه‌ای تأکید کرد و گفت : این تغییر در شیوه‌های کشاورزی می‌تواند به‌طور قابل توجهی مصرف آب را کاهش دهد و فشار کمتری بر منابع آبی زیرزمینی وارد کند.

همچنین روح الله امراللهی رئیس شورای اسلامی شهر قم نیز با هشدار نسبت به فرونشست زمین و تشدید بحران آب در استان تأکید کرد که کشاورزی سنتی و پرمصرف در حریم شهر باید هرچه سریع‌تر اصلاح و جایگزین الگوهای کم‌مصرف شود.

به گفته وی؛ حرکت به‌سمت آبیاری نوین و کشت گلخانه‌ای، مطابق توصیه‌های نهادهای معتبر بین‌المللی همچون FAO، باید در اولویت سیاست‌های حریم قرار گیرد.

وی با بیان اینکه تداوم شیوه‌های سنتی کشاورزی موجب کاهش شدید ذخایر زیرزمینی، تهدید تأمین آب شرب و افزایش خطر فرونشست شده‌است، اظهار کرد: این وضعیت نیازمند همکاری فوری میان مدیریت شهری و جهاد کشاورزی است تا الگوی بهره‌برداری از منابع آب در حریم قم اصلاح و به سمت روش‌های نوین هدایت شود.

فرونشست دشت‌های قم، بحرانی خاموش اما پرقدرت است که آینده‌ی استان را تهدید می‌کند. این پدیده تنها یک مسئله‌ی زمین‌شناسی نیست؛ بلکه به‌طور مستقیم با امنیت غذایی، اقتصاد محلی و هویت فرهنگی گره خورده است. امروز زمان اقدام است؛ اگر مدیریت منابع آب و اصلاح الگوی مصرف جدی گرفته نشود، فردا شاید فرصت جبران از دست برود.

به زعم کارشناسان اگر روند فرونشست در دشت‌های قم مهار نشود، ترک‌های سطحی امروز می‌توانند فردا به شکاف‌های عمیق بدل شوند؛ خانه‌ها و جاده‌ها ناایمن شوند، زمین‌های کشاورزی حاصلخیزی خود را از دست بدهند و مهاجرت روستاییان شدت گیرد. حتی میراث تاریخی و فرهنگی استان نیز در معرض خطر نابودی قرار خواهد گرفت. این آینده‌ی محتمل، نه یک سناریوی دور، بلکه واقعیتی است که هر روز نشانه‌هایش بیشتر دیده می‌شود.